Böbrek Genişlemesi Neden Olur? Nedenleri ve Ayırıcı Tanı

Hidronefroz, böbrek havuzcuğunun ve kalikslerin idrarla genişlemiş görünmesidir. Ultrason bu görüntüyü verir ama nedenini söylemez: idrar böbrekten çıkamıyor olabilir, mesaneden geri kaçıyor olabilir ya da hiçbir sorun olmadan toplayıcı sistem yalnızca geniş yapılı olabilir.

• Gebeliklerin yaklaşık %1–5'inde prenatal hidronefroz saptanır. Bu bebeklerin çoğunda doğum sonrası ciddi bir sorun çıkmaz; bir bölümünde ise tedavi ya da izlem gerektiren bir neden bulunur. Ayırıcı tanı, bu iki grubu güvenli biçimde birbirinden ayırma işidir.

Prenatal hidronefroz serilerinde bildirilen yaklaşık dağılım şöyledir; oranlar merkeze ve tanı ölçütlerine göre değişir:

• Geçici (fizyolojik) genişleme, yaklaşık %40–80: En sık neden. Toplayıcı sistem geniş yapılıdır ya da olgunlaşma sürecindedir; çoğunlukla ilk yıllarda geriler.
• UPJ darlığı (üreteropelvik bileşke darlığı; halk dilinde böbrek çıkışı darlığı), yaklaşık %10–30: En sık patolojik neden. Böbrek havuzcuğunun üretere açıldığı noktada darlık ya da kasılmayan bir segment vardır; üreter normaldir.
• Böbrek reflüsü (vezikoüreteral reflü, VUR), yaklaşık %10–20: İdrar mesaneden üretere ve böbreğe geri kaçar; üreter de geniş görülebilir.
• Üreter alt uç darlığı / primer megaüreter (UVJ darlığı), yaklaşık %5–15: Üreterin mesaneye giriş yerinde darlık; üreter belirgin geniştir.
• Üreterosel, ektopik üreter, çift toplayıcı sistem, yaklaşık %5–7: Genellikle böbreğin üst yarısını etkileyen anatomik çeşitlemeler.
• Multikistik displastik böbrek, yaklaşık %4–6: Gerçek hidronefroz değil, işlev görmeyen kistik böbrek; ultrasonda karışabilir.
• Posterior üretral valv (PUV), yaklaşık %1–2: Erkek bebekte üretrada perde; iki taraflı genişleme ve kalın mesane duvarıyla gider, acil önem taşır.

• Bu bölümün konusu UPJ darlığıdır; böbrek reflüsü, posterior üretral valv (PUV) ve çift toplayıcı sistem gibi diğer nedenler ayrı başlıklarda anlatılmıştır.

İyi bir ultrason, nedeni çoğunlukla daraltır. Hekiminiz raporda şu sorulara yanıt arar:

• Üreter geniş mi? UPJ darlığında üreter normaldir; geniş üreter reflü, UVJ darlığı ya da PUV'yi düşündürür.
• Tek taraflı mı, iki taraflı mı? İki taraflı genişleme mesane ya da üretra kaynaklı bir sorunu (PUV, nörojen mesane) akla getirir.
• Mesane duvarı kalın mı, mesane boşalıyor mu? Kalın ve düzensiz duvarlı mesane çıkış tıkanıklığını işaret eder.
• Böbrekte çift sistem ya da üst kutupta ayrı bir genişleme var mı? Üreterosel ve ektopik üreter böyle görünür.
• Böbrek dokusu normal mi, incelmiş mi, kistik mi? Parankim incelmesi süregelen tıkanıklığı, çok sayıda kist multikistik displastik böbreği düşündürür.

• Yalnızca böbrek havuzcuğu ve kalikslerin geniş olduğu, üreterin ve mesanenin normal göründüğü tek taraflı tablo tipik UPJ darlığı görünümüdür; yine de bu görünüm geçici genişlemeyle örtüşebilir, ayrım zamanla ve gerekirse MAG3 ile yapılır.

Seri ultrason: Geçici genişlemeyi diğerlerinden ayırmanın temel yolu zamandır. Doğum sonrası ilk ultrason en az 48 saat sonra yapılır; normal ya da hafifse 4–6 haftada yinelenir. Hafif genişlemenin büyük çoğunluğu ilk 2–3 yılda geriler ya da stabil kalır.

Ayırıcı tanının çoğu sakin biçimde haftalar içinde yürütülür; ancak bazı tablolar bekletilmeden değerlendirilmelidir. Aşağıdaki durumlarda aynı gün hekime başvurun:

• Yenidoğanda iki taraflı ağır genişleme, kalın mesane duvarı ya da gebelikte sıvı azlığı (oligohidramniyos) öyküsü: PUV şüphesi.
• Ateş (38 °C ve üzeri) ile birlikte bilinen hidronefroz: enfekte tıkalı böbrek olasılığı.
• Tek böbrek ya da iki taraflı genişlemede idrar miktarının azalması, şişlik, halsizlik.
• Beslenemeyen, uykuya meyilli bebek ya da idrarda görünür kanama.

• Bu belirtiler yoksa ayırıcı tanı planlı ultrason ve gerekirse VCUG–MAG3 sırasıyla, tanıdan takibe aynı ekipte yürütülür. UPJ darlığı yolu netleştiğinde sonraki soru takip mi, ameliyat mı olur.